เวลาเราได้ยินคนพูดว่า ใจดีสู้เสือ หรือ น้ำขึ้นให้รีบตัก หลายคนมักเหมารวมว่าเป็นคำประเภทเดียวกันทั้งหมด จนเกิดคำถามตามมาว่า สำนวนไทยคืออะไร แล้วต่างจากสุภาษิตกับคำพังเพยตรงไหนแน่ ความสับสนนี้เกิดขึ้นบ่อย เพราะทั้งสามอย่างล้วนเป็นถ้อยคำที่ไม่ได้สื่อความหมายตรงตัว และฝังอยู่ในวิธีคิดของคนไทยมานาน
แต่ถ้าลองแยกให้ชัด จะเห็นว่าแต่ละคำมีหน้าที่ต่างกันพอสมควร บางคำใช้เปรียบเทียบให้เห็นภาพ บางคำตั้งใจสอนใจโดยตรง และบางคำเป็นเพียงข้อสังเกตพฤติกรรมของคนหรือชีวิตประจำวัน บทความนี้จะค่อยๆ คลี่ให้เห็นตั้งแต่ความหมายพื้นฐาน ไปจนถึงวิธีสังเกตแบบง่ายที่ใช้ได้จริงเวลาอ่านหนังสือ ทำข้อสอบ หรือคุยกับคนอื่น
สำนวนไทยคืออะไร และทำไมคนจึงใช้กันมานาน
สำนวนไทย คือถ้อยคำที่เรียบเรียงขึ้นเป็นแบบแผน ใช้สื่อความหมายเชิงเปรียบเทียบหรือความหมายแฝง มากกว่าจะตีความตามตัวอักษร จุดเด่นของสำนวนคือทำให้ภาษากระชับ แต่เห็นภาพทันที เช่น ขวานผ่าซาก ไม่ได้หมายถึงการผ่าฟืนจริงๆ แต่หมายถึงคนพูดตรงจนแข็งกระด้าง
เหตุที่สำนวนอยู่กับภาษาไทยได้นาน เพราะมันทำหน้าที่มากกว่าคำพูดสวยๆ สำนวนช่วยเก็บทั้งประสบการณ์ชีวิต อารมณ์ขัน ค่านิยม และภูมิปัญญาของสังคมไว้ในประโยคสั้นๆ เมื่อพูดออกไป คนฟังก็มักเข้าใจบรรยากาศหรือท่าทีของผู้พูดได้เร็วกว่าใช้คำอธิบายยาวๆ
ในแนวอธิบายของ ราชบัณฑิตยสภา และตำราเรียนภาษาไทย มักมองว่าสำนวนเป็นคำเรียกรวมของถ้อยคำทำนองนี้ ส่วนสุภาษิตและคำพังเพยเป็นกลุ่มย่อยที่มีลักษณะเฉพาะของตัวเอง นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมบางครั้งเรารู้สึกว่าเส้นแบ่งของทั้งสามคำคล้ายกัน แต่จริงๆ ยังแยกได้อยู่
ต่างกันยังไงระหว่างสำนวน สุภาษิต และคำพังเพย
1) สำนวน เน้นความหมายเปรียบเทียบ
สำนวนมักใช้เพื่อให้ภาษา vivid ขึ้น ฟังแล้วเห็นภาพ หรือรู้สึกถึงน้ำเสียงทันที อาจไม่ได้ตั้งใจสอนศีลธรรมโดยตรงเสมอไป แก่นสำคัญคือ ความหมายไม่ตรงตัว และมักใช้แทนการอธิบายยาวๆ
- ขวานผ่าซาก หมายถึง พูดตรงเกินไป
- จับปลาสองมือ หมายถึง โลภหรือทำหลายทางพร้อมกันจนเสี่ยงเสียทั้งหมด
- คางคกขึ้นวอ หมายถึง คนที่ได้ดีแล้วเปลี่ยนท่าที
2) สุภาษิต เน้นคำสอนหรือข้อเตือนใจ
สุภาษิตเป็นถ้อยคำที่มีลักษณะเป็นหลักคิดหรือคติเตือนใจชัดเจน อ่านแล้วมักพอจับได้ทันทีว่า ผู้พูดกำลังสอนอะไร หรือชวนให้ยึดถือแนวทางแบบไหน จึงมีน้ำหนักทางศีลธรรมหรือการดำเนินชีวิตมากกว่าสำนวนทั่วไป
- น้ำขึ้นให้รีบตัก หมายถึง เมื่อมีโอกาสควรรีบคว้าไว้
- กันไว้ดีกว่าแก้ หมายถึง ป้องกันก่อนย่อมดีกว่ามาแก้ปัญหาทีหลัง
- คบคนให้ดูหน้า ซื้อผ้าให้ดูเนื้อ หมายถึง ก่อนตัดสินใจควรพิจารณาให้รอบคอบ
3) คำพังเพย เน้นการกล่าวเปรียบหรือวิจารณ์พฤติกรรม
คำพังเพยมักเป็นข้อความที่สะท้อนข้อเท็จจริงของชีวิต หรือใช้เปรียบเปรยพฤติกรรมของคน โดย ไม่จำเป็นต้องเป็นคำสอนตรงๆ เหมือนสุภาษิต บางคำมีแง่เตือนอยู่ในตัว แต่โทนหลักคือการชี้ให้เห็นลักษณะบางอย่างของคนหรือสถานการณ์
- เห็นกงจักรเป็นดอกบัว หมายถึง มองสิ่งไม่ดีว่าเป็นสิ่งดี
- รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง หมายถึง ทำไม่ได้เองแต่โทษสิ่งอื่น
- วัวหายล้อมคอก หมายถึง แก้ปัญหาเมื่อสายไปแล้ว
วิธีสังเกตแบบเร็ว อ่านเจอแล้วแยกให้ออก
ถ้าไม่อยากจำแบบท่องนิยาม ลองใช้วิธีสังเกตจากหน้าที่ของประโยค จะช่วยแยกได้เร็วกว่า
- ถ้าเน้นภาพเปรียบ และใช้แทนคำอธิบายยาวๆ มักเป็นสำนวน
- ถ้าอ่านแล้วเหมือนผู้ใหญ่กำลังสอน มักเป็นสุภาษิต
- ถ้าเป็นการเปรียบพฤติกรรมหรือสถานการณ์ โดยไม่ได้สอนตรงๆ มักเป็นคำพังเพย
- ถ้ายังลังเล ให้ถามต่อว่า ประโยคนี้ต้องการ สอน หรือแค่ เปรียบให้เห็นภาพ
อย่างไรก็ตาม ในการใช้จริง บางประโยคอาจถูกเรียกต่างกันได้ตามบริบท เพราะภาษาไม่ใช่วิชาคณิตศาสตร์ที่มีเส้นแบ่งแข็งเป๊ะ สิ่งสำคัญกว่าการเถียงชื่อเรียก คือเข้าใจว่าแต่ละถ้อยคำทำงานอย่างไรในประโยค
ทำไมเรื่องนี้ยังสำคัญในปัจจุบัน
หลายคนคิดว่าเรื่องสำนวนเป็นแค่เนื้อหาในห้องเรียน แต่ความจริงมันเกี่ยวกับการสื่อสารทุกวันโดยตรง คนที่เข้าใจสำนวน สุภาษิต และคำพังเพย มักจับน้ำเสียงนัยแฝงของบทสนทนาได้ดีกว่า อ่านข่าว บทความ วรรณกรรม หรือแม้แต่โพสต์สั้นๆ ในโซเชียลก็แตกประเด็นได้ลึกกว่าเดิม
ยิ่งในยุคที่คนอ่านเร็วและตัดสินความหมายเร็ว ถ้าเราไม่เข้าใจถ้อยคำเชิงเปรียบเทียบ ก็มีโอกาสตีความผิดได้ง่ายมาก ตรงนี้เองที่ทำให้ความรู้พื้นฐานด้านภาษาและวัฒนธรรมยังสำคัญเสมอ เพราะมันไม่ใช่แค่การจำคำ แต่คือการเข้าใจวิธีคิดของสังคมที่ใช้ภาษานั้นๆ
สรุปให้จำสั้นๆ
ถ้าจะสรุปแบบง่ายที่สุด สำนวน คือถ้อยคำเปรียบเทียบที่มีความหมายแฝง สุภาษิต คือถ้อยคำที่มุ่งสอนใจอย่างชัดเจน และ คำพังเพย คือถ้อยคำเปรียบเปรยที่ใช้สะท้อนพฤติกรรมหรือสภาพการณ์ของชีวิต เมื่อมองจากหน้าที่ของภาษา เราจะเห็นความต่างของทั้งสามคำได้ชัดขึ้นมาก
ครั้งต่อไปเมื่อได้ยินประโยคคุ้นหู ลองหยุดคิดสักนิดว่า เขากำลังสอนเรา กำลังเปรียบให้เห็นภาพ หรือกำลังวิจารณ์พฤติกรรมบางอย่างอยู่กันแน่ แค่เปลี่ยนวิธีฟังเพียงนิดเดียว ภาษาไทยที่เคยเหมือนเรื่องท่องจำ อาจกลายเป็นเรื่องสนุกที่ชวนมองลึกกว่าเดิม
